ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ‘ਪੇਂਡੂ ਓਲੰਪਿਕ’ ਖੇਡਾਂ: ਵਿਰਾਸਤ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨ ਦੀਆਂ 5 ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲਾਂ

 ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਖੇਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੀਂਹ 1560 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਲਾਲਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ’ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ‘ਪੇਂਡੂ ਓਲੰਪਿਕ’ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ‘ਹਾਰ’ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਆਓ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

1. ਇੱਕ ਹਾਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਨਮ

ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਾਹਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹਾਰ ਦੇ ਸਬਕ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 1933 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੌਰਾਨ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀ ਟੀਮ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੀ। ਇਸ ਹਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਚਿਣਗ ਲਾਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਇਸੇ ਜਨੂੰਨ ਸਦਕਾ ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ‘ਗਰੇਵਾਲ ਸਪੋਰਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ।

2. ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ

ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੁਲ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਵਿਸਰ ਰਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰੇ ਕਰਤੱਬ: ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ (ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ, ਕੁੱਤੇ, ਖੱਚਰਾਂ), ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਦੰਦਾਂ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਟਰੈਕਟਰ ਖਿੱਚਣਾ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਤੱਬ "ਬਲਦਾਂ ਦਾ ਮੰਝੀਆਂ ਟੱਪਣਾ" ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਨਵੀਨ ਖੇਡਾਂ: ਹਾਕੀ, ਕਬੱਡੀ, ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ। ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਿਡਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

"ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦਾ ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰ ਰਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੁਲ ਹੈ।"

3. 100 ਤੋਲੇ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੱਪ: ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸਨਮਾਨ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ‘ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰਾਫੀ’ ਹੈ। ਸਾਲ 1964 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ 100 ਤੋਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੱਪ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸ. ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹਾਕੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਬੱਡੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਹੁਣ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

4. ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ: ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨ

ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

• ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ: ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਸਾਲ 1950 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਬਨਾਮ ਅੰਬਾਲਾ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਮੈਚ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। 1953 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਫਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹੁੰਚ: ਸਾਲ 1954 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਟੀਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।
• ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ: ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਚਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ. ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 1300 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ‘ਵੈਨਕੂਵਰ’ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਇੱਥੇ ਦੌੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

5. ਚੈਂਪੀਅਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟਕਸਾਲ

ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਡਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ "ਟਕਸਾਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਓਲੰਪੀਅਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਇਆ:

• ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ (ਹਾਕੀ)
• ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ (ਅਥਲੈਟਿਕਸ)
• ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੇਵਾਲ (ਹਾਕੀ)
• ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ (ਹਾਕੀ)
• ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ (ਹਾਕੀ)

ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

ਸਿੱਟਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਹ ਦਾ ਅਸਲੀ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ

ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਕਤ, ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ ਹਨ।

ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ: "ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?"